Regelmatig maak ik een rondje over Zorgvlied, de bekende begraafplaats langs de Amstel aan de zuidkant van Amsterdam (waarvan de gemeente Amstelveen eigenaar is). Als je onder de prachtige bomen door langs de grafstenen loopt, kom je over de hele begraafplaats altijd wel ‘bekenden’ tegen. De lijst van beroemdheden die op Zorgvlied begraven liggen, is lang. Om een paar namen uit het niet al te verre verleden te noemen: Herman Brood, Joop Doderer, Ramses Shaffy, Annie M. G. Schmidt en Harry Mulisch. 

Het meest in het oog springende graf is echter het meer dan honderd jaar oude familiegraf van Oscar Carré, de man die in de huidige tijd nog bekendheid geniet als de grondlegger van Theater Carré. De toenmalige theaterdirecteur liet dit mausoleum bouwen voor zijn vrouw Amalia Salamonski die in 1891 het leven liet bij een tragisch treinongeluk waardoor het reizende circus in Duitsland zwaar werd getroffen.

Het neoclassisistische gebouw vol Griekse en Romeinse symboliek werd ontworpen door dezelfde architecten die enkele jaren eerder ook het theater hadden gemaakt. Op deze plek op Zorgvlied heeft Oscar Carré afscheid genomen van zijn twee volgende echtgenoten en zes van zijn kinderen. Toen hij hier ten slotte in 1911 zelf zijn laatste rustplaats kreeg, was het mausoleum al zo vol dat er een nieuwe verdieping op het oorspronkelijke bouwwerk moest worden gezet.

Wie tegenwoordig even bij het graf stilhoudt, schrikt van de slechte staat van onderhoud waarin het verkeert. Het rijke smeedwerk is roestig, de muren vertonen scheuren en het houtwerk is verrot. Het feit dat het mausoleum in 2008 tot Rijksmonument is uitgeroepen, heeft het tij niet kunnen keren. De Stichting Mausoleum Oscar Carré neemt daarom het initiatief met twee benefietavonden op dinsdag 21 mei en woensdag 22 mei waarvan de opbrengst voor dit doel bestemd is. De avonden bestaan uit twee delen. Theatermaakster Hermi Hartjes vertolkt in een solovoorstelling het leven van Amalia en Oscar Carré en schrijfster Mariëtte Wolf vertelt aan de hand van beeldmateriaal over de circusfamilie die in de decennia rond de vorige eeuwwisseling een unieke band met de Amsterdamse bevolking onderhield. De eerste avond wordt gehouden in Theater Carré en de tweede in de aula van Zorgvlied. Voorafgaand aan de laatste avond kan het mausoleum zelf ook worden bezichtigd.           

 

Het Sociaal en Cultureel Planbureau was vorige week in het nieuws vanwege het uitbrengen van De dorpenmonitor, een onderzoek naar de leefsituatie van de plattelandsbevolking. In Nederland wonen 5,3 miljoen mensen buiten de steden, van wie weer 2 miljoen in kleine afgelegen dorpen. Eerder verscheen een rapport van het SCP waarin stad en platteland met elkaar vergeleken werden (Thuis op het platteland 2006). In het nieuwe onderzoek gaat het om verschillen in leefsituatie op het platteland zelf. Vergeleken werden dorpen in de buurt van de stad met afgelegen dorpen. De afgelegen dorpen dreigen steeds meer achterop te raken, was de meest in het oog springende conclusie die de media uit het rapport haalden.Ik heb het driehonderd pagina’s dikke rapport gedownload en doorgenomen. Maar aan mijn verwachting meer inzicht te krijgen in achtergronden en details bij dit onderwerp voldeed het helaas niet. Gedetailleerd statistisch materiaal vormt het uitgangspunt van de hoofdstukken. De opzet van de samenstellers is dit materiaal uit te splitsen naar verschillen in grote en kleine dorpen en eveneens naar afgelegen dorpen en dorpen in de nabijheid van de stad. Om de gevonden verschillen te duiden, worden de getallen gekoppeld aan vooronderstellingen die op hun beurt ‘hard gemaakt worden’ onder verwijzing naar publicaties over onderliggende verschijnselen als onderwijs, werkgelegenheid en mobiliteit zijn verschenen.Er wordt gerefereerd aan gemiddelde woningoppervlakten, grootte van tuinen, autobezit, afstanden naar de dichtstbijzijnde bakker of slager en contacten met buren. Deze aanpak maakt het rapport echter zó theoretisch dat concrete beelden van het werkelijke leven op het platteland afwezig blijven.Een gemiste kans, zou ik zeggen. Mijn indruk van De dorpenmonitor is dat het platteland beschreven wordt vanaf een grote afstand. Gelukkig neemt het aantal initiatieven toe waarbij het platteland zichzelf presenteert, dankzij allerlei toepassingen van internet. Merkwaardig genoeg is er in het rapport niets te vinden over de rol van internet of sociale media op het leven op het platteland. Als iets het leven in afgelegen dorpen veranderd heeft, is dat toch wel internet.        

 

De discussie over de invulling van Dodenherdenking en Bevrijdingsdag lijkt dit jaar opeens veel minder heftig dan in mei 2012. Ook het pessimisme van een aantal jaren geleden over de afnemende interesse van jongere generaties voor de Tweede Wereldoorlog is verdwenen. De behoefte onder scholieren om deel te nemen aan de herdenkingen neemt juist toe. Zij beseffen en weten goed onder woorden te brengen dat leven in vrede geen vanzelfsprekendheid is.

Opvallend is ook de niet aflatende stroom ‘nieuwe verhalen’ over ‘de oorlog’ in boekvorm en in de media. Uit de periode rond 1980 herinner ik me de confrontatie ‘dat het maar eens uit moest zijn’ met die eindeloos herhaalde vertellingen van degenen die er tegenover ons, jongere generaties, prat op gingen dat zij deze periode hadden meegemaakt en wij niet. Achteraf verbaas ik me erover hoe weinig algemene kennis er toen was over wat zich in groter verband had afgespeeld. Europa ging in die jaren nog altijd gebukt onder de bizarre chaos die de bevrijding vanuit het Westen en Oosten had veroorzaakt.

Maar ook herinneringen aan wat er dichtbij huis gebeurd is, blijven verrassen. Zo lees ik deze dagen De Vergelding van Jan Brokken, de reconstructie van de aanslag op een Duitse militair en de bloedige represaille die daarop volgde in het Zuid-Hollandse dorpje Rhoon, eind 1944. Uit dit boek valt vooral op te maken hoe gemakkelijk tegenstrijdige versies van getuigenissen een eigen leven gaan leiden en dat gedegen onderzoek naar dit soort gebeurtenissen nodig kan zijn om de ware toedracht op het spoor te komen, wat Brokken in dit geval (nog) niet eens helemaal gelukt is.

Andere verhalen van dichtbij huis, hoorde ik bij de Sportherdenking, de negende jaarlijkse 4 mei bijeenkomst in het Olympisch Stadion in Amsterdam waar personen uit de sportwereld worden herdacht die tijdens de Tweede Wereldoorlog omgekomen zijn. Voor het eerst hoorde ik dat vier vrouwen van de turnploeg die in 1928 goud won op de Olympische Spelen van Amsterdam en hun coach, naderhand in concentratiekampen vermoord zijn.

Bij deze herdenkingen staat elk jaar een bepaalde sport centraal en deze keer was dat schaatsen. Er zijn geen bekende Nederlandse schaatsers omgekomen tijdens de Tweede Wereldoorlog maar door een aantal koude winters met zelfs drie Elfstedentochten op rij werd er tijdens de mobilisatie en de eerste oorlogsjaren opvallend veel geschaatst. Nederlandse militairen werden zelfs getraind om schaatsend de bevroren Hollandse Waterlinie te kunnen verdedigen. In Canada oefenden de Nederlandse prinsesjes op het ijs om na terugkeer de Nederlanders hun schaatskunsten te laten zien en het nationale karakter van deze sport te onderstrepen. Prinses Beatrix is overigens na 1950 nooit meer op schaatsen gesignaleerd. Haar oudste zoon heeft dit bij de schaatsliefhebbers echter ruimschoots goedgemaakt door in 1986 de Elfstedentocht te rijden en afgelopen woensdag bij de troonswisseling onder andere zijn Elfstedenkruisje op te spelden.          

 

De vier weken intensieve Nt2 zitten erop. Vanochtend om negen uur komen de zes cursisten nog één keer langs om hun papiertje in ontvangst te nemen en afscheid van elkaar te nemen. Twee van hen kunnen meteen aan het werk en stappen volgende week al op het vliegtuig naar Eindhoven. De andere vier zullen waarschijnlijk de week daarop volgen. Het lijkt me een hele opgave om als inwonende verzorgende of verpleegkundige in een nieuw land te beginnen. Vorige week heb ik zelf bij de sollicitatiegesprekken gezeten van degenen die als eerste zijn aangenomen. Dat ging via Skype, rechtstreeks met ‘de klant’ die ze zullen gaan verzorgen en hun partner. De gesprekken vonden plaats in het Nederlands. Eén van de vragen was of de sollicitanten goed tegen alleen zijn konden. Hierop antwoordden ze ‘ja’ maar ik zag dat ze de vraag toch niet helemaal begrepen en misschien was dat ook maar beter op dat moment.

Gisteren is de cursus afgesloten met vier TOA-toetsen. Het schrijven heeft iedereen op A1 niveau gehaald, bij de andere onderdelen slaagde steeds ongeveer de helft. De zenuwen speelden de hele groep erg parten en ik voelde me daar behoorlijk machteloos bij. Het zal de resulten gemiddeld met zo’n procent hebben gedrukt. Maar wat wil je. De kandidaten hebben vier weken lang bij elkaar opgesloten gezeten op een plek waar geen enkel vertier was. Tot laat op de avond werd er gestudeerd. Er stond niet eens televisie in huis.

De cursus ik ook voor mij te intensief geweest om nu op dit moment al een goede balans op te kunnen maken. In ieder geval zie ik zes vrouwen die zich vanaf niveau nul in vier weken tijd voor het eerst redelijk uit hebben leren drukken in een vreemde taal. Of ze het daarmee in Nederland gaan redden, zal van hun persoon afhangen en de situatie waarin ze terecht komen. Wat ik de cursisten extra mee heb kunnen geven is plezier in de Nederlandse taal en de Nederlandse cultuur. Nu is dit min of meer spontaan gegaan, met dank aan youtube. André Hazes, Sinterklaas, de Efteling, Madurodam, Ramses Shaffy en zelfs Normaal. Geen officiële KNS maar geboeid hebben ze ernaar gekeken en geluisterd. Mocht ik hier nog eens terugkomen, dan zou ik vooral dit aspect planmatiger in de lessen willen inbouwen. Naast ietsje meer toetsraining. Maar al met al is het prima gegaan. Ik kijk terug op vier bijzondere weken.

 

Ik heb de derde cursusweek in Hongarije achter de rug. Opnieuw is er hard gewerkt. Het belangrijkste weekdoel was het kunnen voeren van een persoonlijk gesprekje met de Nederlandse opdrachtgever via Skype op vrijdag. De onderwerpkeuze was vrij. Als er maar gepraat werd. De drie die als besten uit de bus kwamen, werden de volgende dag uitgenodigd voor een sollicitatiegesprek met een echtpaar Nederland dat een Hongaarse in dienst wil nemen voor permanente zorg aan huis. De lat ligt dus bijzonder hoog.‘s Maandags merk ik meteen dat de stap van ‘spreken in een format’ naar ‘vrij spreken’ zo groot is dat ik hier bijna het lesprogramma voor zal moeten reserveren. Ik moet iets bedenken om de cursisten met elkaar in gesprek te krijgen. Ik maak lijsten met vragen waarin ik verschillende vraagwoorden afwissel. Wanneer de cursisten in de gaten hebben hoe ze ook zelf de rol van vragensteller op zich kunnen nemen, ontstaat er inderdaad interactie.De cursiste met de hoge score op de IQ test die alles op eigen houtje wil doen loopt vast. Pogingen van medecursisten om haar tot Nederlands spreken te krijgen lopen vast. Het valt ook steeds meer op dat ze niet de belangstelling voor Nederland ontwikkelt die ik bij de anderen wel zie. Uiteindelijk blijkt dat ze ’s avonds alleen maar aan het skypen is met haar vier kinderen. Als ik van de opdrachtgever het verzoek krijg om haar ’s avonds in het onderkomen van de cursisten een bijles te geven, en dat ze daarvoor zelf moet aangeven waar ze behoefte aan heeft, ontvangt ze me met mappen vol familiefoto’s die ze me zonder iets te zeggen laat zien. Als ik daarna naar Nederland bel hoe de ‘bijles’ verlopen is, is de opdrachtgever onverbiddelijk. Ze moet de volgende dag naar huis. De verslagenheid bij de anderen en bij mij is heftig. Bij mij is het vooral te zien hoeveel geweld een moeder van vier kinderen in financiële nood zichzelf aandoet zonder de emotionele consequenties te willen zien.Maar de lessen gaan door en de sfeer ontspant. Het werken met z’n tweeën, waarbij er tot-nu-toe steeds iemand buiten de boot viel en ik steeds aangekeken werd dat ik dit op moest lossen is opeens een heel natuurlijke werkvorm. Bovendien is het hier nu lente en het enorme grasveld met fruitbomen rond de school nodigt uit om naar buiten te gaan. Spontaan zitten de cursisten gezellig met z’n tweeën op een steen of op het half ingestorte muurtje taalriedels en vragenlijsten met elkaar te doen. Voor werken met de computer bestaat nauwelijks belangstelling, wat ik niet zo erg vind omdat het deze week vooral om ’gesprekken voeren’ gaat.Het videocontact met de opdrachtgever verloopt verrassend goed. Iedereen weet iets persoonlijks te vertellen en durft ook zelf vragen te stellen en kan op de antwoorden vanuit Nederland reageren. Op zaterdagochtend is iedereen uitgeput. Bij een nieuw hoofdstuk Delftse Methode zie ik hoe de hoofden voor stuk gaan hangen. Ik besluit om een reeks nazegoefeningen uit AAP te gaan doen: klakkeloos nazeggen. Dat werkt. Bij vlagen hoor ik bijna perfect Nederlands, aanmerkelijk duidelijker dan bij het geïmproviseerde spreken. Ik zal het halve uurtje nazeggen per dag blijven doorzetten. Later op de ochtend raakt de energie opnieuw op en moet ik iets uit de hoge hoed toveren om nog een uur vol te maken. Ik ga dictee doen, letterlijke zinnen uit de teksten van de Delftse Methode. Omdat ik zoveel met spreken in de weer geweest ben, vrees ik dat het niet best zal gaan. Tot mijn verbazing en opluchting is dit niet het geval. De twee beste cursisten spellen nagenoeg foutloos en de rest op een niveau dat ver boven dat ik me van gemiddeld tot hoog opgeleide cursisten op mijn voormalige ROC in Nederland herinner. Voor mij blijft dit een (prettig) mysterie maar ik merk wel dat ze door de vele klankoefeningen de eerste twee weken heel zuiver kunnen horen en dat het hiermee te maken heeft.Er worden drie cursisten uitgenodigd om op zaterdagmiddag om vijf uur terug te komen voor een sollicitatiegesprek via een videoverbinding met Nederland. Ze willen graag dat ik erbij ben. De spanning is te snijden maar alledrie weten ze zich te redden. ’s Avonds om 10 uur krijgt een van de drie te horen dat ze is aangenomen. Een vrouw van 32 jaar die nog nooit in een vliegtuig heeft gezeten. Op zondagmiddag komen we bij elkaar voor een gezamenlijke maaltijd uit de heksenketel. De stemming is niet heel erg vrolijk. Van de meesten hoor ik dat ze slecht geslapen hebben en dat ze het opeens allemaal erg eng vinden nu de kans er is dat ze binnen twee weken in Nederland wonen. Een van de cursisten zit er echt helemaal doorheen. Drie weekenden achter elkaar is ze na een week van zesenveertig lesuren in de auto gestapt om honderd kilometer verderop in het ziekenhuis waar ze al zestien jaar werkt een nachtdienst te draaien. Ze heeft tegen haar werkgever nog niets durven te zeggen over haar Nederland-plannen. Net na het middaguur is ze terug en valt letterlijk om van uitputting. Na een uurtje slapen op het gras gaat het weer beter. Ook ik ben vreselijk moe maar een mens kan veel hebben, hou ik me maar voor.  

 

Vorige week vertelde ik dat ik een maand in Hongarije ben om vier weken lang les te geven aan zeven Hongaarse vrouwen, die net als ik, hier al die weken opgesloten zitten in een dorpje om zich helemaal aan de cursus te kunnen wijden. Maar hoe vul je zesenveertig contacturen per week met een groep die alleen Hongaars spreekt? Goed beschouwd is dit de ultieme uitdaging voor een Nt2 docent, een laboratoriumsituatie om uit te vinden wat maximaal mogelijk is aan taalverwerving per dag, per week en per maand. De groep is zeer gemotiveerd om Nederlands te leren. Wie aan het eind niveau A1 heeft bereikt, kan meteen door naar Nederland.De voorgeschreven methode voor de cursus is de ‘groene’ Delfste Methode, Nederlands voor buitenlanders. Ik had me voorgenomen om elke dag een hoofdstuk te doen. Na de negende dag merkte ik echter dat het niet verstandig was om de volgende dag met les 10 door te gaan, dus heb ik een herhalingsdag ingebouwd. Sowieso herhaal ik de lessen veel, zowel in oplopende als aflopende volgorde. Ik zie het als belangrijke taak voor mezelf om de leerstijlen van de cursisten te observeren en de verschillende individuen van daaruit te adviseren wat voor hun een goede aanpak is. Het stappenplan dat bij de Delftse Methode hoort, is duidelijk omschreven maar de cursisten hebben toch behoefte aan gewenning om het systeem door te krijgen. De cursist die bij de intake de hoogste score had op haar IQ-test, blijkt bijvoorbeeld het meeste moeite te hebben met de lessen. Zij is typisch beta-gericht. Met haar instelling van: ‘ik zoek het zelf wel uit,’ loopt ze vast. Taal leer je toch met elkaar.  Voor de Delftse methode trek ik drie uur per dag uit. Daarnaast doe ik heel veel aan uitspraak en expressie. Het eerste deel van mijn alfabetiseringsmethode AAP werkt hierbij geweldig. Klakkeloos nazeggen is een uitstekende manier om de spraakklanken op hun plek te laten vallen. Bij het ontwikkelen van AAP dook regelmatig de discussie op of je voor nazegoefeningen ook woorden mag gebruiken waarvan de betekenis niet gekend wordt. Hebben cursisten immers niet de neiging om onbekende woorden op te zoeken? Inderdaad, maar als je ervoor zorgt dat het er véél zijn en het tempo waarin ze worden gepresenteerd maar hoog genoeg, maakt die behoefte al snel plaats voor heel geconcentreerd alleen op de klanken letten. Ik probeer dit ondertussen voor mezelf op het Hongaars uit. Cursisten zeggen me woorden voor die staan voor ‘proost’, ‘goedemorgen’, ‘ja’, ‘nee’, ‘ik’. Ik heb geen idee hoe je ze schrijft, maar ik merk wel dat ik ze elke dag zuiverder kan horen en nazeggen en dat ik vanuit het niets steeds nieuwe klanken ontdek. Ik hoef nauwelijks iets aan spelling te doen. Mijn verklaring hiervoor is dat de cursisten gedrild zijn in het herkennen van de klanken.
Ik werk heel veel met liedjes. Wat ben ik blij met youtube met mijn beamer in de klas. Ik probeer onderwerpen uit de les altijd aan liedteksten te koppelen en sta ervan versteld hoe rijk het Nederlandse repertoire eigenlijk is. Toen ‘tellen’ aan de orde was meteen een animatie erbij genomen van ‘een, twee, drie, vier, hoedje van papier’ en ‘De zevensprong’. Bij de eerste verkleinwoorden: ‘Op een klein stationnetje’. Bij werkwoorden: ‘Zing, vecht, huil, bid……’ Het verschil tussen jij en u? ‘Papa’ van Doe maar: ‘En zeg u,u,u, u.’ De laatste twee ook om de gebiedende wijs te illustreren.
Heel veel gebruik ik de cd ‘Anders nog iets’ van Janjaap de Vries (verschenen bij Boom met lesboek) met liedjes die speciaal voor Nt2 - onderwerpen geschreven zijn. (zie ook youtube ‘Janjaap de Vries: ‘Wie ben jij.’) Een bijna magische uitwerking heeft André Hazes’ ‘Een beetje verliefd’. De eerste keer dat ik het liet horen heb ik zo’n beetje geprobeerd te acteren waar het over ging. Vanaf dat moment wilde iedereen er woord voor woord het fijne van weten. Tot mijn stomme verbazing kwam een van de zwakkere cursisten na het eerste weekend heel trots bij me om me haar woordenboekvertaling te laten zien van de hele tekst. Ik wou dat ik het had kunnen lezen. ‘Toen ik proostend naar je keek, werd ik al week.’ Ga er maar aan staan!  
Dagelijks doen we ‘taalriedels’ om iedereen aan het praten te krijgen. Ik ontleen het idee aan de klassieke methode met deze naam, maar maak ze verder zelf.
Verder zorg ik dagelijks voor een flink portie door native speakers
uitgesproken tekst. Ideaal hiervoor is ‘Nederland van boven’ op ‘Uitzending
gemist,’ met ondertiteling voor doven en slechthorenden. Per dag doen we een aflevering
en per dag wordt het rumoeriger in de klas doordat de cursisten steeds meer woorden herkennen en nazeggen.
En dan is het natuurlijk zaak dat de cursisten het geleerde in voorkomende situaties
leren kunnen toepassen. Die sprong is erg groot en vaak frusterend. Elke ochtend doen we een ‘kringgesprek’ en ik laat een half uur lang allerlei foto’s zien waarbij iedereen twee zinnen moeten bedenken en opschrijven. Mijn feedback is gericht op een ‘kloppend’ werkwoord en ik wil de zin bij het voorlezen in één keer verstaan. Ik merk dat ‘vraagwoorden’ vaak voor hoofdbrekens zorgen. ‘Waarover gaat de tekst; Hoelang duurt de pauze’.We hebben nog twee weken. De dagen vliegen om. De afwisseling zorgt steeds weer voor nieuwe energie. Zelfs vandaag, op zondagmiddag, stonden er ineens twee cursisten bij het hek van de school of ik alvast naar hun presentaties van zichzelf wilde kijken die ze morgen in moeten leveren met het oog op sollicitaties.   

 

De komende weken zit ik in een klein dorpje in Hongarije om les te geven aan een groep van zeven vrouwen die over een maand naar Nederland gaan om in de zorg te werken. Toen ik afgelopen maandag kennis met hun maakte, konden we geen woord wisselen. Niemand spreekt Engels of Duits en ik geen Hongaars. Iedereen heeft een beroepsopleiding op minimaal mbo-niveau gedaan.

Ik hoorde maar heel kort van te voren dat ik dit kon gaan doen en wat ik hoorde, kon ik nauwelijks geloven. De lessen duren van acht uur ’s ochtends tot vijf uur ’s middags, en ook op zaterdag is er les, alleen eindigen we dan om twee uur ’s middags. Om half een is er een eetpauze maar ook dan zitten we gezamenlijk aan tafel. Mijn opdrachtgever wil dat iedereen aan het einde op niveau A1 zit.

Na mijn spontane toezegging begon ik me, hoe meer ik er over nadacht en hoe dichter mijn vertrek naderde, steeds meer zorgen te maken hoe ik 46 uur per week zou kunnen vullen met Nt2 lessen aan een en dezelfde groep. Van de omstandigheden ter plaatse, wist ik dat er gewerkt moest worden met de ‘groene’ Delftse Methode (Nederlands voor Buitenlanders) en dat er uitstekende internetfaciliteiten waren: voor elke cursist een eigen computer en de docentencomputer aangesloten op een beamer.

Ik heb een plan bedacht en nu na een week haal ik opgelucht adem. Alle cursisten zijn nog binnen boord, niemand is gefrustreerd geraakt en iedereen spreekt na les 5 al een aardig woordje Nederlands. Hoe ik dat aangepakt heb, vertel ik volgende week met natuurlijk ook het vervolg van de tweede week erbij. Ik hoop dat ik dan nog net zo optimistisch ben maar ik heb goede moed.

 

Welke associaties roept het woord ‘handgemaakt’ bij iemand op? En welke producten worden zoal met de hand gemaakt? Hierover gaat de tentoonstelling ‘Hand made’ in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam met ruim 500 handgemaakte producten.

Het is een tentoonstelling met voor elk wat wils. Je hoeft geen kunstkenner te zijn om te kunnen genieten van de schoonheid van aardewerk, meubels, textiel of smeedwerk en te zien met wat voor toewijding alles gemaakt is. 

De ‘hand made’ voorwerpen worden gepresenteerd in zeven afdelingen die ‘clichés’ genoemd worden. Een cliché staat hier voor een heersende opvatting over handwerk en handgemaakte voorwerpen. De bezoekers leren inzien dat zo’n cliché deels wel klopt en deels niet. Neem bijvoorbeeld het cliché dat handgemaakte producten ‘uniek’ zijn. Inderdaad zullen twee handgemaakte nooit exact hetzelfde zijn, zelfs niet als ze in serie worden vervaardigd zoals Delfts blauwe tegels of Keulse potten. Maar wie dit ‘unieke’ gelijkstelt aan ‘van superieure kwaliteit’ gaat daarmee de fout in. Ook handgemaakte producten kunnen gewoon rommel zijn. Voorbeelden dáárvan worden alleen in Boijmans Van Beuningen niet getoond.

De zes andere clichés waaraan de handgemaakte producten worden getoetst zijn: virtuoos, eerlijk, kunst, vakmanschap, huisvlijt en traditie. De open opstelling in één grote ruimte zorgt ervoor dat de ‘cliché-indeling’ nergens star wordt.

Een design meubelstuk, een trendy espresso-apparaat, champagnekoeler, harnas of  stoof; de uitstraling van ambachtelijkheid is tijdloos. Als er verschil bestaat tussen oude en nieuwe handgemaakte producten, dan komt dat door de breuk die de industriële revolutie heeft veroorzaakt. Daarvóór waren handgemaakte producten een vanzelfsprekendheid, tegenwoordig niet meer.

Een grappig element van de tentoonstelling is dat jongere makers van handgemaakte producten spelen met het gegeven dat onze alledaagse gebruiksvoorwerpen massa-artikelen zijn geworden. Zo zie je bijvoorbeeld een prachtig afgewerkte houten stoel die qua vorm niets anders is dan een kopie van de allergoedkope plastic tuinstoel. Of  een aantal platte borden waarover grillige lijntjes lopen. Het bijbehorende filmpje toont hoe die lijnen tot stand gekomen zijn. Met een potlood volgt de maker de loop van een mier die op het bord is losgelaten.

Andersom zie je ook hoe jongere makers bijna verloren geraakt tradities door hun inzet weten te redden. Zij maken zich de technieken van Makkummer aardewerk, Hindelooper schilderkunst en kantwerken voor klederdrachten eigen en gebruiken die technieken om nieuwe wegen in te slaan. Dit kan gezien worden als een statement ten aanzien van de globalisering van producten.

Bij de ingang van de tentoonstelling staat de ‘Tomb of the Unknown Craftsman’ van Grayson Perry, een eerbetoon aan alle ambachtslieden door de eeuwen heen. In dit beeld van een houten driemaster, gemaakt van ‘gemengde materialen’ vat de tentoonstelling zichzelf op unieke wijze samen. Iedere bezoeker wordt er even stil van.

De tentoonstelling loopt tot 20 mei in Rotterdam.       

 

Ruim twaalf jaar geleden werd aan de Rotterdamse Schiehaven begonnen met de bouw van een houten oorlogsschip zoals eind achttiende eeuw als ‘’s-Lands schip van Oorlog’ gebruikt werd. Model voor deze replica stond De Delft, een schip dat in 1797 in gevecht met de Engelsen tijdens de Zeeslag van Kamperduin verging.

Als je regelmatig over de Westzeedijk reed, bleef je automatisch op de hoogte van de vorderingen van de bouw. Spant na spant werd gezet en op een gegeven moment stak er een staketsel in de lucht dat deed denken aan het karkas van een reusachtig prehistorisch dier. Wie wilde weten hoe de bouw precies in zijn werk ging, kon op de werf terecht voor een bezichtiging. Wie een bezoek met een feestje wilde combineren kon bij De Delft een groepsarrangement boeken inclusief rondleiding, hapje en drankje.

Toen de spanten overeind stonden, werd het stil op de werf en begonnen passanten en bezoekers zich af te vragen of er verder nog iets ging gebeuren. En toen iedereen het karkas in weer en wind alsmaar grijzer en grijzer zag worden, viel niet meer te ontkennen dat er iets mis was. De meest gehoorde verklaring luidde dat het project, bedacht als leerwerkplek voor jongeren, te lijden had van de crisis. Vorig jaar leek het helemaal mis te gaan. Het Havenbedrijf Rotterdam dat veel subsidie in de stichting had gestoken, staakte zijn steun omdat het ontevreden was over de resultaten.

Het bestuur erkende dat het niet goed ging, nam zijn verantwoordelijkheid en besloot het roer om te gooien. De werf kreeg een nieuwe naam: Historische werf Rotterdams Welvaren en de activiteiten werden in vier divisies opgedeeld: de werf als productiebedrijf; als leerwerkbedrijf; als bezoekers- en educatiecentrum en als partycentrum. Bewust is gekozen voor het streven naar omzet en dit lijkt zijn vruchten af te werpen. In de gebouwen is volop bedrijvigheid. In de werkplaats worden naast onderdelen voor De Delft ook kleinere boten in opdracht gebouwd en andere houten producten voor de verkoop zoals tuinbanken. De verwachting is dat er dit jaar 135 leerlingen worden opgeleid, een aantal dat in 2016 moet uitgroeien naar 350. Boven in Het Boegbeeld waar bezoekers iets kunnen eten en drinken zijn gezellige zitjes gemaakt met uitzicht op de Nieuwe Maas en de werkplaats. In de ontvangsthal zijn tentoonstellingen te zien, op dit moment bijvoorbeeld van voorwerpen die bij opgravingen naar de VOC scheepswerf in het naburige Delfshaven naar boven gekomen zijn. Ook bevindt zich hier een filmzaaltje en de Rotterdamse Scheepvaart Boekhandel die gespecialiseerd is in maritieme boeken en aanverwante artikelen.

Ook is educatie is een vast onderdeel van de Historische werf Rotterdams Welvaren. Scholen kunnen een bezoek aan de werf brengen en voor leerlingen van groep 7 en 8 zijn lespakketten te downloaden waarmee dit bezoek kan worden voorbereid. De groep vrijwilligers groeit.

Het nieuwe elan lijkt het makkelijker te maken om nieuwe sponsors over de streep te trekken. Er is hoop dat ook het Havenbedrijf Rotterdam zich weer bij hen zal voegen.

Buiten lijkt het karkas van De Delft er nog steeds wat verloren bij te staan maar ingewijden leggen uit dat dit slechts schijn is. De eerste opzet van de romp van het schip is te overhaast gebeurd zodat er nogal wat ‘herstelwerkzaamheden’ verricht moeten worden voordat er echt verder gegaan kan worden met de bouw. Inmiddels is hiermee een begin gemaakt. Voorspellingen over de datum van de tewaterlating worden niet gedaan. Dit zou het einde van het project betekenen en daar heeft niemand nog zin in, nu het na een moeizame start eindelijk op gang lijkt te komen.

 

Ik woon in een wijk die onder de Amsterdamse School valt.  Let wel: ik heb het over architectuur. Als ik mijn uitzicht op de buitenwereld in één woord samenvat, dan is dat zonder twijfel ´baksteen´. Zo´n roept wel eens vragen op. Ik neem me voor om de volgende keer dat je achter internet zit het woord ‘baksteen’ in te tikken, maar vervolgens vergeet ik het weer. Je kent dat wel.  De echte noodzaak ontbreekt ook. In tegenstelling tot de meeste andere dingen om ons heen, lijken bakstenen voor eeuwig mee te gaan zonder dat je er omkijken naar hebt.

Dat laatste klopt dus niet. Een paar weken geleden kwam er een brief van een aannemer. De gevel van ons huizenblok was aan een grondige opknapbeurt toe die zes weken ging duren. Gebarsten stenen zouden worden weggehaald en door nieuwe vervangen en ook het voegwerk zou flink worden aangepakt. Daartoe moest alles rondom in de steigers gezet worden. Maar wat het ergste bleek te zijn: toen de steigers stonden, werden ze ook nog ingepakt met vrijwel ondoorzichtige witte doeken.

Als ik uit het raam kijk, heb ik geen idee wat voor weer het buiten is. Ik hoor vogels, passerende auto´s en spelende kinderen maar ik zie ze niet. Na deze winter lange winter, kan ik deze kunstmatige uitstel van het voorjaar slecht verdragen. Vrienden zagen dit aan me en gaven me voor zolang de sleutel van een appartement in Rotterdam met een prachtig uitzicht over het water. De eigenaar hiervan bezit een uitgebreide collectie boeken over architectuur, met als bijzondere interesse, toeval bestaat niet, bouwen met baksteen. Gretig ben ik erin gedoken en in een paar dagen Rotterdam ben ik meer over baksteen te weten gekomen dan in al die jaren hartje Amsterdamse School hiervoor. Het is een boeiend onderwerp, kan ik je verzekeren.

Als je in ons land om je heen kijkt, krijg je het idee dat de Nederlandse bouwcultuur uit baksteen is opgetrokken. Ook de verklaring lijkt eenvoudig. De bodem bevat nauwelijks steen en klei, de grondstof voor baksteen, is overvloedig aanwezig. Toch is baksteen absoluut geen typisch Nederlands product. Het gebruik van baksteen is al zó oud, dat de oorsprong niet meer te achterhalen valt. De ontwikkeling valt samen met die van keramische technieken, op meerdere plaatsen op de wereld onafhankelijk van elkaar. Een bijzondere vermelding is te vinden in de bijbel, namelijk dat de bouwers van de toren van Babel ´leem namen en stenen brandden in het vuur´.

Wat Europa betreft, ligt de oorsprong in Italië. In ons land viel de  introductie samen met de komst van de Romeinen maar met het vertrek van de Romeinen verdween ook de baksteen weer. Pas in de latere middeleeuwen werd de toepassing weer opgepakt. Eerst voor kloosters en kerken, maar vanwege de brandwerende eigenschappen ook voor huizen, met name in steden, waar het risico van branden het grootst was.

Vanwege het waterabsorberende vermogen en de mogelijkheid om er spouwmuren mee te maken is baksteen zeer geschikt voor een regenachtig klimaat. Dit verklaart de populariteit van zichtbare bakstenen gevels in Nederland, België en Engeland. De aanwezigheid van natuurlijke gesteenten leidt niet automatisch tot de keuze hiervoor als bouwmateriaal in de plaats van baksteen. Neem bergachtige landen als Oostenrijk, Duitsland, Italië en Spanje waar misschien evenveel baksteen gebruikt wordt als in Nederland, alleen wordt dit vaak weggewerkt achter een pleisterlaag.

Tot slot begrijp ik nu waarom het woord ‘baksteen’ in de NT2 les altijd zo moeilijk over te brengen is. Dat dit woord  afgeleid is van ‘bakken’ is voor ons logisch maar geen automatische link voor anderstaligen. Benamingen voor baksteen in andere talen duiden meestal op het formaat van de steen, zoals het Engelse woord ‘brick’.